يكشنبه 6 خرداد 1397
الأحد 13 رمضان 1439
|
May 27 2018
|


                                                  

سرانجام فرقه دمکرات در خلخال

امتیاز کاربران

ستاره غیر فعالستاره غیر فعالستاره غیر فعالستاره غیر فعالستاره غیر فعال
 

با خروج روس‌ها و سازش قوام با مقامات مسکو، ترس مخالفین از فرقه از بین رفت و علناً شروع به انتقاد از فرقه و ضعف‌های آن می‌کردند و این در حالی بود که کم‌کم حکومت مرکزی خود را برای حمله آماده می‌کرد و ارتش با سلاح‌های سنگین تجهیز شده بود در حالی که روس‌ها چیزی بیشتر از سلاح‌های سبک به حکومت تبریز نداده بودند. شوروی‌ها با توافق قوام ـ سادچکف (سفیر شوروی در ایران) در 15 فروردین 1325ش. رها کردن دمکرات‌ها را آغاز کردند. آنان از دمکرات‌ها به‌عنوان وسیله‌ای برای اخذ امتیازات سیاسی و اقتصادی و فشار بر دولت ایران استفاده کردند و بعد از دستیابی به اهداف خود رفته‌رفته آن‌ها را برای توافق با دولت مرکزی تحت‌فشار گذاشتند. دمکرات‌ها پس‌ازاینکه از حمایت شوروی‌ها ناامید شدند به دلیل شرایط بد اقتصادی ، مشکلات شدید مالی، تبلیغات شدید حکومت مرکزی علیه فرقه و ایجاد شکاف میان رهبران فرقه به تدریج پشتوانه مردمی خود را از دست داده و با شکست مواجه گردیدند. بنا به وعده‌ای که دولت شوروی داده بود در روز 16 اردیبهشت1325ش./ 6 مه 1946 م. قوای خود را از خاک ایران فراخواند. قوام‌السلطنه برای آن‌که مبادا روس‌ها در ایجاد فتنه و آشوب در جاهای دیگر ازجمله مازندران اقدام کنند، در 21 خرداد 1325ش. هیئتی از تهران به سرپرستی مظفر فیروز، وزیر وزارت کار و معاون سیاسی نخست‌وزیر، روانة تبریز شدند تا موقتاً روش ملایم‌تری با پیشه‌وری و رفقایش در پیش گیرند. مأمورین آن‌ها، دلجوئی از پیشه‌وری و کاهش وخامت اوضاع پیش‌آمده بود تا با فرصت کافی توافق دول غربی را برای همراهی خود برای برخورد با فرقة دمکرات آذربایجان به دست آورد. مدتی بعدفرمان انتخابات دورة پانزدهم پس از یک فترت طولانی در چهاردهم آبان 1325 ش.توسّط قوام‌السلطنه صادر شد. این در حالی بود که فرقة دمکرات در آذربایجان، صاحب قدرت بود. در طیّ توافق حکومت مرکزی با سلام اله جاوید، وزیر کشور حکومت خودمختار آذربایجان، مقرّر شد تا کلیّه مناطق زنجان تا 23 آبان 1325ش. از فدائیان تخلیه گردد امّا اجرای این مسئله از طرف دمکرات‌ها با مقاومت روبرو گردید تا اینکه در اوایل آذر، محمّدرضا پهلوی با اطمینان از عدم مداخله شوروی فرمان اعزام نیروی کافی به زنجان را صادر کرد و قوای دولتی بدون مقاومت اهالی محلّ در زنجان استقرار یافتند.

با استقرار نیروهای دولتی در زنجان در 16 آذر 1325ش.ارتش شاهنشاهی از زنجان حرکت خود به‌طرف میانه را آغاز کرد. قبل از شروع عملیات در تاریخ 17 آذر 1325، 12 فروند هواپیمای ارتش، جهت پخش اعلامیه به‌طرف تبریز پرواز کردند بیان نامه‌ها دارای نقشه و پرچم ایران و مفادش برای مردم آذربایجان آن بود که ارتش ملّی برای نجات آذربایجان درحرکت است. در تبریز پیشه‌وری با سخنان و مقالات آتشین خود، مردم را به مبارزه و مقاومت در برابر نیروهای دولتی فراخواند. ارتش در 20 آذر 1325ش. به خاطر تجهیزات و پشتیبانی هوایی، دمکرات‌ها را از قافلانکوه مجبور به عقب‌نشینی کرد. با پیشروی قوای دولتی به‌طرف تبریز و اختلاف میان رهبران فرقه[1] در غروب 20 آذر، کمیتة مرکزی فرقة دمکرات در غیاب پیشه‌وری با تلاش مقامات روسی محمّد بی‌ریا به‌عنوان صدر کمیتة فرقه انتخاب و سلام اله جاوید استاندار و شبستری به‌عنوان رئیس انجمن در تلگرافی به قوام و شاه، موضوع ترک مخاصمه را اعلام کردند. همین‌طور سلام اله جاوید طیّ تلگرافی به مقامات شهرستان‌ها عدم مقاومت در مقابل نیروهای دولتی را اعلام کرد.

با توجه به اینکه در زمان حاکمیّت فرقة دمکرات آذربایجان، نیروهای عشایر خلخال با فدائیان فرقه در منطقه خلخال درگیر بودند که در این درگیری‌ها تعدادی از نیروهای عشایر کشته و تعدادی از آن‌ها هم به گیلان و تهران متواری شده بودند و تعدادی از خوانین  در طول استقرار فرقه دمکرات در خلخال به جنگ و گریز با فدائیان می پرداختند. بهرام فرزانه خامسلو که در درگیری با فدائیان عدّة زیادی از کسانش کشته‌شده بود، علیرغم وساطت تعدادی از ریش‌سفیدان و معتمدین خلخال برای تسلیم او که به لوکه ییلاق خطبه سرا رفته بودند، امتناع کرده و تصمیم به مقاومت گرفت. در این زمان ببر اصلان‌خان در جنوب خلخال با فدائیان درگیر بود و ساری اصلان‌خان نیز با هدف پیوستن به او از زنجان روانه شد اما به علّت درگیری با اعضای فرقة دمکرات از الحاق به ببر اصلان‌خان منصرف شد. او در درگیریها موفّق شده بودند تعدادی از پاسگاه‌های فدائیان را تصرّف و مقداری سلاح و مهمات از آن‌ها به غنیمت بگیرد. در این دوره خوانین به دلیل همسویی با حکومت مرکزی، موردتوجّه حکومت بودند و دستورات لازم برای رفاه حال آن‌ها به استانداری گیلان و هنگ رشت داده شده بود تا در آنجا بتوانند امرارمعاش کنند. همچنین بنا بر اسناد تاریخی، پایگاه مخالفان  فرقه دمکرات خلخال در طالش مستقر بود و حکومت مرکزی و نیز استانداری گیلان، امکانات لازم را برای اسکان آن‌ها فراهم ساخته و با کمک نیروهای مسلح‌خانم ملکه انتخابی( ملکه خانم طالشی) که همسرش از خوانین شاطرانلو بود و در این زمان شوهرش از دنیا رفته بود و به منظور دستیابی مجدد بر تعدادی از روستاهای خلخال از جمله اندبیل که در مالکیت او بود به تلاش و تکاپو افتاده بود چرا که در این زمان این روستاها به دست فرقه دمکرات افتاده بود و از دریافت بهره مالکانه از کشاورزان املاک خود محروم شده بود بنابراین به حمایت از خوانین خلخال پرداخت. در طول سال 1325-1324، خوانین مخالف فرقه دمکرات درگیری‌های متعدّدی در کوه‌ها و مرز میان خلخال و گیلان با دمکرات ها به وجود آوردند و درنهایت هم با کمک نیروهای دولتی، مقامات محلّی فرقة دمکرات را از خلخال متواری ساختند. سواران عشایر که از اواسط تابستان به منطقة اردبیل نفوذ کرده و چند عملیّات نامنظّم انجام داده بودند، با هماهنگی بیشتر و تقویت نیرو، آمادة جنگ نهایی با عناصر فرقة دموکرات در منطقه خلخال و اردبیل شدند. البتّه هم زمان در قسمت غربی خلخال شامل بخش خورش رستم شمالی ـ کاغذکنان (آق کند) و ساکنین حاشیه رودخانه قزل ازون و بخش سنجبد کیوی هم فرقه دمکرات مورد تعرض نیروهای دولتی به فرماندهی سرهنگ‌ هاشمی گردیدند.

کریم‌خان صولتی و بهرام‌خان فرزانه با فرماندهی نیروهای تحت امر و همچنین با تعدادی از نیروهای نظامی دولتی مأمور جنگ و درگیری با فدائیان شدند. آن‌ها پس از ورود به خلخال ابتدا فدائیان مستقرّ در خمس را موردحمله قرار داده به‌تدریج نیروهای فدائیان را در مناطق مختلف خلخال، شکست دادند. در شب 20 آذر 1325 که در دفتر کمیتة خلخال مراسمی در بزرگداشت 21 آذر برگزار شده بود و مقامات محلّی (فرماندار، رئیس شهربانی، صدر کمیته و...) حضور داشتند. به‌محض اطلاع از حمله خوانین و نیروهای دولتی متواری شدند. با فرار نیروهای فدائی، خوانین و نیروهای دولتی روز 22 آذر 1325 ش.از طریق روستای اندبیل وارد شهر خلخال شدند و به محض اطلاع از فرار فدائیان از خلخال و تسلط خوانین به شهر ، به جشن و پایکوبی پرداختند و به تیر اندازی هوایی اقدام می کردند. با استقرار خوانین در خلخال برای مدتی ریاست امور و اداره شهر به دست بهرام خان فرزانه خامسلو  و کریم خان صولتی افتاد. بعد از چند روز بهرام خان فرزانه و کریم‌خان صولتی و چند نفر دیگر بعد از هم فکری ، ارشد صباحی را به سرپرستی فرمانداری خلخال تعیین کردند. به دنبال تعقیب نمایندگان فرقه و فدائیان، چند نفر از فدائیان  و نمایندگان آنها از جمله میر حیدر عزیزی در خلخال دستگیر و کشته شدند و بقیّه به اردبیل متواری شدند. التفات درسخوان ‌که از مهاجرین و صدر کمیتة خلخال بود، دیرتر از دیگران سران فرقه از خلخال خارج و در سراب توسط نیروهای دولتی شناسایی‌شده دستگیر گردید و مدّتی در اردبیل محبوس بود و مدّتی بعد به دستور محمد رضاشاه و عفو عمومی، او و تعداد زیادی از فدائیان آزاد شدند. کریم‌خان صولتی که در قلع‌وقمع اعضای فرقة دمکرات با نیروهای دولتی همکاری کرده بود، به تهران احضار و به‌پاس اقداماتش مدال شجاعت دریافت کرد.

 

[1]. پیشه‌وری پادگان و جهانشاهلو طرفدار مبارزه و یک جنگ درازمدت و پارتیزانی و عدم تسلیم در مقابل قوای دولتی را مطرح می‌کردند و در مقابل محمد بی‌ریا سلام اله جاوید و شبستری طرفدار حل مسالمت‌آمیز و عدم مقاومت در مقابل قوای دولتی بودند روس‌ها از گروه دوم حمایت می‌کردند.

نوشتن دیدگاه

نظراتی که حاوی توهین یا افترا می باشند، منتشر نخواهند شد.
لطفا از نوشتن نظرات خود به صورت حروف لاتین (فینگلیش) خودداری نمایید.
با توجه به آن که امکان موافقت یا مخالفت با محتوای نظرات وجود دارد، معمولا نظراتی که محتوای مشابه دارند، انتشار نمی یابند.

طراحی و اجرا : آلتین سایت